Fase 2: Kijk vanuit diverse perspectieven

In deze fase vertrek je opnieuw bij de gewenste maatschappelijke verandering zoals je ze formuleerde in fase 1. Je bekijkt die nu vanuit de verschillende perspectieven.

De vragen die je je daarbij stelt zijn steeds dezelfde:

• Waarom is het vanuit dit perspectief bekeken belangrijk om aan die maatschappelijke verandering te werken?
• Kunnen we uitsluitingsmechanismen benoemen waardoor mensen voor wie dit perspectief bepalend is, benadeeld worden?
• Op welke manier zou de gewenste verandering kunnen bijdragen aan meer gelijkheid, inclusie of toegang en aan minder uitsluiting voor deze mensen?
• Hoe kunnen we de gewenste verandering zo formuleren dat ook voor hen de maatschappelijke spelregels betekenisvol zouden veranderen en verbeteren, en dus niet enkel – of vooral – voor de meer dominante groepen in de samenleving?
• …

Deze fase verloopt in twee stappen. Eerst zorg je ervoor dat iedereen aan tafel met een onbevangen blik elk van deze perspectieven leert kennen. Deze eerste verkenning en reflectie vanuit de verschillende perspectieven vertrekt het best vanuit een gedeelde kennis over kruispuntdenken of intersectionaliteit¹. Dat zorgt ervoor dat iedereen voldoende begrijpt vanwaar het idee van meervoudige perspectieven komt.

In een tweede stap oefen je om vanuit elk perspectief te kijken naar de maatschappelijke verandering waar jij op inzet. Je hanteert een brede blik en maakt nu nog geen keuze in perspectieven en laat je zelfs bewust uitdagen om veel verschillende perspectieven te hanteren. Je onderzoekt wat de verschillende perspectieven betekenen en hoe je ze kan koppelen aan ervaringen. Je oefent om vanuit die perspectieven te kijken naar maatschappelijke verandering.

Je eindigt met de keuze van enkele perspectieven die je in de volgende fase grondig wil verkennen. Waar zitten er naar jullie aanvoelen inspirerende sporen, mogelijkheden en kansen om meer diverse mensen te betrekken bij jullie gewenste maatschappelijke verandering?

Op de pagina ‘Kiezen voor een andere aanpak’ vind je informatie over het kruispuntdenken. De lijst in bijlage 1 (link) legt de link tussen perspectieven en uitsluitingsmechanismen. Bij ella vzw kan je terecht voor vormingen over kruispuntdenken voor organisaties.

Het resultaat van deze fase zou driedubbel moeten zijn:

• Wie betrokken is, leert kijken vanuit meervoudige perspectieven. Dat betekent dat je basisinformatie verwerft over die 11 perspectieven. Je begrijpt dat het niet louter gaat om identiteitskenmerken, maar over machtsgeladen verschillen. Je hanteert die perspectieven als mechanismen van uitsluiting en niet als een doelgroepbenadering.
• In een eerste verkenning leg je de relatie tussen wat jullie willen veranderen in de samenleving en de verschillende perspectieven. Vanuit elk perspectief worden vragen gesteld als ‘Wat zou vanuit dit perspectief moeten veranderen zodat onze gewenste verandering ook deze mensen insluit?’ Of: ‘Wat zouden mensen vanuit dit perspectief kunnen bijdragen aan onze gewenste verandering?’ Of: ‘Waarom is onze gewenste verandering belangrijk voor mensen vanuit dit perspectief?’
• Samen bepaal je enkele perspectieven die je in een volgende fase grondig wil verkennen.

In deze fase zoek je zeker nog niet naar oplossingen. Hier gaat het om een brede verkenning en reflectie. De bedoeling reikt niet verder dan dat je eindigt met een lijst of een visualisatie van verschillende perspectieven en hun link met de maatschappelijke verandering waartoe je met je organisatie of project wil bijdragen.

Kritische factor	Organisatiebreed	Projectmatig
Procesverloop	Kennismaken met en verkennen van perspectieven; keuze maken voor verdere verdieping.	Brede verkenning van de meest relevante perspectieven binnen het project.
Timing	Sessie met ruimte voor introductie en gesprek. Aansluitende sessie rond verbinding tussen perspectieven en verandering.	Comprimeer leer- en reflectiefase in één sessie.
Wie betrekken	Collega’s en (bestuurs)vrijwilligers.	Kernteam en directe projectpartners.
Omgaan met weerstand	Erken verschillen en houd ruimte voor onzekerheid.	Gebruik weerstand als aanduiding van betrokkenheid.

Organisatiebreed

De werkvormen in deze fase zijn praktijkgericht. Je kan ze dus doen met alle collega’s en eventueel met bestuurders of trekkende vrijwilligers. Daarmee bouw je aan een gedeeld begrip van meervoudig perspectief.

Jij kent de betrokken mensen het best en kan dus best bepalen hoeveel ruimte je voorziet voor een introductie. Voorzie je enkele dagen leestijd en wissel je nadien uit? Of breng je mensen graag meteen samen? Begeleid je dit zelf of roep je externe begeleiding in?

Nadien ga je tijdens een denkdag aan de slag met dezelfde mensen. Op deze denkdag werk je toe naar de keuze voor enkele perspectieven. Je kan ervoor kiezen om alle of toch veel perspectieven mee te nemen naar de volgende fase. Het voordeel is dan dat je breed blijft kijken en de link met meerdere perspectieven grondig gaat onderzoeken.

Voor kleine organisaties kan dit belastend zijn. Dan valt er iets voor te zeggen om te focussen en je slechts in enkele perspectieven te verdiepen. Kies in dat geval voor minstens twee perspectieven die allebei nauw verbonden zijn met de maatschappelijke verandering die je beoogt. Durf jezelf wel uit te dagen om minstens één perspectief dat minder vertrouwd voelt, mee te nemen in een volgende fase.

Project

In een project betrek je het kernteam en eventuele partners bij deze fase. Andere partners zullen in deze fase immers al eigen perspectieven binnenbrengen.

Je zou de introductie van kruispuntdenken kunnen organiseren met andere collega’s in je organisatie zodat zij het kader ook meekrijgen. Je koppelt dit dan los van verdere oefeningen rond het veranderdoel van je project.

Soms zijn de perspectieven van een project al vooraf bepaald door de opdrachtgever, door de context of de partners. Toch kan het dan interessant zijn om in deze fase breed te starten en alle perspectieven te verkennen en inspiratie op te doen. Na deze fase kan je focussen op de perspectieven die relevant zijn voor de projectdoelstelling(en).

Met een gedeelde introductie laat je het inzicht van de mensen groeien en deel je de intentie om maatschappelijke verandering breder aan te pakken.

Tijdens deze fase kan ook weerstand ontstaan op bepaalde perspectieven. Sommige perspectieven lijken vanzelfsprekend, andere voelen veraf of ongemakkelijk. Moedig een open en verkennende blik aan. Het is een valkuil om bij de perspectieven te blijven die vertrouwd aanvoelen. Het is normaal dat er over veel perspectieven onwetendheid is in je team. De volgende fase van dit handelingskader geeft handvaten om de perspectieven samen beter te begrijpen. Niemand hoeft expert te worden in uitsluiting. De context of het domein waarin jij verandering brengt, blijft centraal staan. Daarin hebben jij en je team expertise en die mag je blijvend erkennen.

In deze fase leer je de verschillende perspectieven kennen en verbinden met de maatschappelijke verandering die je voor ogen hebt. Je maakt een keuze voor verschillende perspectieven om deze in een volgende fase te verdiepen.

a. Kennismaking met perspectieven

	1 denkdag
	extra voorbereidingstijd
	collega’s (en bestuursvrijwilligers)

1. Leestijd  
   Ga aan de slag met het hoofdstuk ‘Kiezen voor een andere aanpak’. De ‘Handleiding intersectioneel denken’ door ella vzw kan ook inspireren. Geef mensen individueel leestijd en voorzie nadien een gezamenlijke bespreking.
   
   
2. Verschillende perspectieven overlopen
   Overloop individueel (in voorbereiding) of samen verschillende perspectieven. Het is niet nodig dat iedereen deze perspectieven volledig doorgrondt, maar een gedeelde basis is handig om verder op te werken. Een lijst van verschillende perspectieven vind je onder meer hier:
   
   • In bijlage 1 linken we 11 perspectieven aan uitsluitingsmechanismen en reflectievragen.De 14 assen van identiteitsvorming volgens Helma Lutz. (Arikoglu et al., 2014; Lutz, 2002) De Canadian Council for Refugees toont op haar site hoe zij via een cirkeldiagram machtsdynamieken in kaart brengen(Anti-oppression | Canadian Council for Refugees, 2009). Movisie visualiseerde een vlechtwerk van diversiteitsfactoren en lijst op hoe die een rol kunnen spelen voor sociaal professionals (Pierik & Thissen, 2020). 
   
   
3. Introductiedag
   Voorzie een denkdag om kennis te maken met het kruispuntdenken en meervoudig perspectief.
   
   • Organiseer zelf een informatieve sessie op basis van het hoofdstuk ‘Kiezen voor een andere aanpak’. Contacteer Socius voor een powerpoint waarop je je kan baseren.Socius kan in je organisatie een sessie organiseren voor je collega’s en bestuur om na te gaan of jullie met dit handelingskader verder aan de slag willen. Deze oefeningen komen daarbij zeker aan bod.Zowel ella vzw als Caleidoscopia bieden vormingen aan rond kruispuntdenken.
   
   
4. Hoe zijn de verschillende perspectieven aanwezig in je team?
   Gebruik de verschillende perspectieven om het gesprek aan te gaan met je team. Volgende vragen kunnen een interessante uitwisseling opleveren:
   • Hoe kleuren de verschillende perspectieven jouw werk en leven?
   • Welk perspectief is in jouw leven op dit moment erg sturend?
   • Welke perspectieven spelen een rol in je dagelijkse werk?
   • Welke perspectieven dagen je uit of roepen misschien wel weerstand op?

Deze oefening levert inzichten op over de manier waarop perspectieven leven binnen je team. Perspectieven krijgen bovenop hun kwaliteit als ‘theoretisch concept’ ook een belevingswaarde. De focus ligt niet op het individueel beleven van uitsluiting. Ga op zoek naar professionele ervaringen en de perspectieven die iedereen meebrengt.

Als iedereen een goed beeld heeft van de meervoudige perspectieven, kan je samen op zoek naar hoe elk perspectief van betekenis kan zijn voor de maatschappelijke verandering waaraan jullie willen bijdragen.

1. Elk perspectief aan bod

	2 uur
	collega’s (en bestuursvrijwilligers)
	ook voor projecten

Je verdeelt alle perspectieven over de mensen met wie je deze oefening doet. Liefst een grotere groep mensen van je organisatie die kunnen bijdragen. Werk in verschillende rondjes: wijs bijvoorbeeld telkens per twee een perspectief toe.

Neem een kwartier per rondje tot alle perspectieven aan bod zijn gekomen. Als globale opdracht geef je mee om vanuit het specifieke perspectief te kijken naar de maatschappelijke verandering die jullie samen beogen.

Volgende vragen kunnen helpen:

• Op welke manier kan je dit perspectief verbinden met de gewenste maatschappelijke verandering?
• Voor wie spelen er mechanismen van uitsluiting in relatie tot de verandering die wij beogen? Hoe werken die mechanismen?
• Wat zou kijken vanuit dit perspectief kunnen bijdragen aan de manier waarop wij werken aan onze gewenste maatschappelijke verandering?

Je vraagt iedereen om in kernwoorden of enkele zinnen op te schrijven wat ze willen meenemen naar een plenum. Het kan boeiend zijn om door te schuiven zodat verschillende mensen of groepjes elkaars ideeën kunnen aanvullen. Een alternatief is dat je per perspectief in plenum even verder doorpraat over de eerste oogst. Je kan ook visueel werken, bijvoorbeeld door te tekenen of te mindmappen.    

Voor alle duidelijkheid: dit blijft een eerste aftastende oefening waar je later verdiepend op doorwerkt, dus hou de oefening voor nu kort.

2. In gesprek met AI over perspectieven

	2 uur
	kernteam en bespreking met
	collega’s (en bestuursvrijwilligers)
	ook voor projecten

Aan de hand van een goed geformuleerd prompt ga je in gesprek met AI rond een of meerdere perspectieven op de maatschappelijke verandering waaraan je werkt. In bijlage 2 vind je een voorbeeld.

Speel in je prompt met verschillende bewoordingen voor uitsluitingsmechanismen (gebruik bijvoorbeeld ‘queer perspectief’ in plaats van ‘gender en seksualiteit’). Ga zo op zoek naar raakvlakken die voor het kernteam relevant aanvoelen. De resultaten kan je gebruiken als een voorzet of een aanvulling bij de bespreking in oefening 1.

c. Een keuze maken

	1 dagdeel
	kernteam of (bespreken met)
	collega’s (en bestuursvrijwilligers)

Je sluit deze fase af met de aanduiding van minstens enkele perspectieven die jullie voldoende inspireren én uitdagen om te investeren in een grondige verdieping. Welke perspectieven wil je in de volgende fase – vanuit kennis, ervaring en partnerschappen – verder verdiepen?          

Voor grote organisaties kan het interessant zijn de keuze nog uit te stellen en de volgende fase in te gaan met een wat groter aantal perspectieven.

1. Perspectieven selecteren
   Je kan de keuze voor perspectieven maken met het volledige team. Dan kan je werken met bijvoorbeeld een stemming, door punten te geven, prioriteiten aan te duiden … Probeer tot een gedragen beslissing te komen.
   
   Soms is het interessanter om het kernteam op basis van de voorzet van collega’s zelf een keuze te laten maken. Dit team zal in de volgende fase immers verdiepend werken.
   
2. Een combinatievraag stellen
   Vanuit een gecombineerde kijk leg je bovenop het perspectief dat vandaag prominent is in je werking, één of meerdere perspectieven. Deze werkvorm helpt doelgroeporganisaties of projecten waarin een specifieke doelgroep prioritair werd opgenomen.
   
   Het is logisch dat het perspectief van die groep (bijvoorbeeld ouderen) bepalend is voor je benadering van maatschappelijke verandering (verbinding van ouderen). Vanuit meervoudig perspectief is het voor deze organisaties interessant om te kijken hoe ze dit perspectief kunnen combineren of kruisen met een nieuw perspectief (bijvoorbeeld ouderen met een migratieachtergrond).   
           

---

1. Op de pagina ‘Kiezen voor een andere aanpak’ vind je informatie over het kruispuntdenken. Hier vind je een lijst die de link legt tussen perspectieven en uitsluitingsmechanismen. Bij ella vzw kan je terecht voor vormingen over kruispuntdenken voor organisaties. ↩︎