Stap 3: Sociaal-culturele rollen
Burgers nemen via organisaties een actieve rol op in de samenleving door een werking te ontplooien in het maatschappelijk middenveld. Daarmee geven ze richting aan gewenste verandering. Ze laten zien welke koers ze met de samenleving willen varen, betrekken anderen bij het maatschappelijk debat en creëren plekken waar dat debat gevoerd kan worden.
Sociaal-culturele organisaties doen dit door in het maatschappelijk middenveld een typerende combinatie van drie rollen op te nemen: de verbindende, de kritische en de laboratoriumrol.
Sociaal-culturele rollen: de maatschappelijke opstelling
Het civiel perspectief plaatst sociaal-culturele organisaties in het hart van de democratie. Als civiele actoren dragen zij bij aan het gezond functioneren van het maatschappelijk middenveld, de civiele samenleving. De drie sociaal-culturele rollen vertellen iets over hoe zij dat doen. Organisaties scheppen plekken waar mensen zich met elkaar kunnen verbinden, waar kritisch wordt nagedacht en wordt gesproken over wat er gebeurt in de samenleving en waar in de praktijk wordt geëxperimenteerd met nieuwe en betere maatschappelijke spelregels. Het is voor elke organisatie een opdracht om een visie te ontwikkelen op elk van deze drie rollen en op de manier waarop ze zich tot elkaar verhouden.
- Verbindende rol: mensen verbinden
Sociaal-cultureel werk verbindt mensen, creëert netwerken en versterkt groepen. Het biedt ruimte om contacten te leggen buiten de private sfeer van familie en vrienden. Het speelt zich af in groepen en gemeenschappen waarin mensen hun plek vinden en zich kunnen ontwikkelen. Zo speelt sociaal-cultureel werk een verbindende rol in de samenleving: het verenigt mensen, slaat bruggen tussen groepen en gemeenschappen, laat organisaties hun plaats innemen in het netwerk van civiele actoren, reikt gedeelde waardekaders aan en versterkt het vertrouwen in de samenleving. - Kritische rol: vraagtekens zetten bij wat bestaat
Sociaal-cultureel werk zet mensen aan tot nadenken en draagt bij aan de kritische dialoog. Het mengt zich in maatschappelijke discussies, voedt en voert het debat over de richting van de samenleving, stelt onrechtvaardigheid aan de kaak en droomt publiekelijk van een duurzame, solidaire, diverse en open samenleving. In die zin vervult het sociaal-cultureel werk de kritische rol: het stelt vanzelfsprekendheden in vraag, onderwerpt maatschappelijke spelregels aan kritisch onderzoek en verbeeldt hoe het anders kan en moet. - Laboratoriumrol: handen aan de ploeg
Sociaal-culturele praktijken beperken zich niet tot reflectie, discussie en debat. Sociaal-cultureel werk brengt doeners samen: mensen die samen willen experimenteren met nieuwe maatschappelijke spelregels wanneer de bestaande niet kloppen, niet rechtvaardig zijn of niet duurzaam blijken. In sociaal-culturele praktijken wordt geleerd over mogelijke nieuwe oplossingen, in de hoop dat ze werken, navolging vinden en verder ontwikkeld worden. Zo fungeert sociaal-cultureel werk als een maatschappelijk laboratorium waar innovatieve praktijken bijdragen aan oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen. Het gaat om initiatieven waarin burgers op beperkte schaal ‘voorafbeeldingen’ uittesten van hoe de wereld er beter zou kunnen uitzien.
Die laboratoriumrol heeft altijd een plaats gehad binnen het sociaal-cultureel werk. De sector stond mee aan de wieg van de ziekenfondsen, de vakbonden, vrouwenrechten, basiseducatie, opbouwwerk, de sociale economie, autodelen, samen-tuinen en nog veel meer. In eerdere decreten kreeg deze rol minder nadruk, maar vandaag erkent de wetgever expliciet de waarde van sociaal-cultureel werk als motor voor het ontwikkelen van nieuwe antwoorden op zowel nieuwe als oude maatschappelijke problemen en uitdagingen.
Wat zegt het decreet?
Sociaal-culturele rollen: de maatschappelijke bijdragen van sociaal-culturele volwassenenorganisaties als civiele actoren om mee vorm te geven aan democratie en samenleving. Er zijn drie sociaal-culturele rollen:
a) kritische rol: in vraag stellen van waarden, normen, opvattingen, instituties en spelregels en de publieke dialoog daarover voeden en voeren;
b) laboratoriumrol: in maatschappelijk innoverende praktijken experimenteren met nieuwe maatschappelijke spelregels als antwoord op complexe samenlevingsvraagstukken;
c) verbindende rol: mensen verbinden met groepen, gemeenschappen en de brede samenleving door hun ruimtes te bieden waarin ze zich kunnen ontwikkelen in relatie tot anderen en door hun kansen te bieden op deelnemen en deelhebben aan die groepen, aan gemeenschappen en aan de brede samenleving.
Sociaal-culturele volwassenenorganisaties maken deel uit van de civiele samenleving. Ze nemen van hieruit drie rollen op in de samenleving: de verbindende rol, de kritische rol en de laboratoriumrol. Het is in de combinatie van deze drie rollen dat sociaal-culturele volwassenenorganisaties zich een positie toe-eigenen als culturele spelers en zich onderscheiden van andere maatschappelijke spelers.
De drie sociaal-culturele rollen definiëren samen de identiteit van het sociaal-cultureel volwassenenwerk binnen de civiele samenleving. Dit betekent dat sociaal-culturele volwassenenorganisaties alle rollen moeten vervullen. Dit sluit niet uit dat organisaties vanuit hun missie en visie voor een genuanceerde verhouding tussen de drie rollen kunnen kiezen, waarbij aan elke rol een gewicht kan worden toegekend.
Wat staat je te doen?
Het is voor elke organisatie een opdracht om een eigen visie op de rollen uit te werken.
Dat betekent in deze context: duidelijk maken hoe de invulling van de rollen logisch samenhangt met de missie en visie van de organisatie, met de eigen contextanalyse en met de strategische doelstellingen waarvoor de organisatie kiest. Verder moeten organisaties kunnen aantonen op welke manier hun praktijken bijdragen aan de realisatie van die rollen. Zo tonen ze de maatschappelijke betekenis en bijdrage van hun concrete werking.
- Het document ‘Naar een eigen visie op de sociaal-culturele rollen’ helpt je bij de oefening die je binnen je organisatie moet maken.
- De tool ‘De invulling van de sociaal-culturele rollen in jouw organisatie beschrijven’ ondersteunt je bij het uitschrijven van een algemene visie op de rollen en bij het zichtbaar maken van de manier waarop jullie daar in de praktijk aan werken.
- De tool ‘Rollen en functies in beeld brengen’ helpt je bij het rapporteren over hoe het geheel van je praktijken bijdraagt aan de realisatie van de rollen en de gekozen functies.
- De tool ‘Aan de slag met je team en/of bestuur rond de rollen’ biedt handvatten om samen met je team van sociaal-cultureel werkers of met bestuursvrijwilligers na te denken over jullie visie op de sociaal-culturele rollen.